Το 2026 θα βρει στο μουσείο Μπενάκη μια από τις πιο σημαντικές εκθέσεις στην ιστορία του, μια έκθεση με τίτλο “Πήλινα τοπία: Η τέχνη του καθημερινού” που τιμά την εξηντάχρονη καλλιτεχνική πορεία που χάραξε η σπουδαία κεραμίστρια Ελένη Βερναδάκη.
Η Ελένη Βερναδάκη που σήμερα θεωρείται μια από τις πιο επιδραστικές προσωπικότητες της ελληνικής κεραμικής, αφοσιώθηκε στο κεραμικό αντικείμενο και τις κεραμοπλαστικές φόρμες, προσεγγίζοντας τον πηλό όχι μόνο ως υλικό, αλλά και ως φορέα και έκφραση καλλιτεχνικής επινοητικότητας, νοημάτων και πολιτισμικών πρακτικών. Δούλεψε, επίσης, σε αρχιτεκτονικές εφαρμογές της κεραμικής, σχεδιάζοντας και κατασκευάζοντας επιτοίχιες συνθέσεις για δημόσια και ιδιωτικά κτήρια, ενώ, παράλληλα, συνεργάστηκε με τους Γιάννη Μόραλη, Παναγιώτη Τέτση, Μιχάλη Κατζουράκη και Δημήτρη Μυταρά για τη μεταφορά σχεδίων τους για κεραμικές συνθέσεις. Σε όποια κλίμακα και αν δούλεψε, η Ελένη Βερναδάκη αντιμετώπισε την καλλιτεχνική πράξη ως μια ενιαία διανοητική και δεξιοτεχνική διαδικασία που δίνει μορφή στην ύλη και υλοποιεί τη μορφή, πέρα από τις συμβατικές ταξινομήσεις των τεχνών.
Η έκθεση “Πήλινα τοπία: Η τέχνη του καθημερινού” παρουσιάζει ένα μικρό, αλλά αντιπροσωπευτικό δείγμα από κεραμικά σκεύη, όπου η Ελένη Βερναδάκη διεύρυνε τον κεραμικό κανόνα τόσο σε μορφολογικό όσο και τεχνικό επίπεδο και ανέδειξε τη σημασία της επικοινωνίας της τέχνης με το ευρύ κοινό. Άλλοτε λιτά και δωρικά, άλλοτε με πληθωρικό χρωματικό διάκοσμο, δυναμικές φόρμες και πλούτο υφών, τα κεραμικά σκεύη της έκθεσης συγκροτούν τολμηρές εκφράσεις του κεραμικού μοντερνισμού και «τόπους» διασταυρώσεων της τέχνης με την καθημερινότητα.
H κεραμοπλάστρια Ελένη Βερναδάκη
“Πολλές φορές, μερικοί με λένε γλύπτρια. Αλλά δεν είμαι ούτε αυτό. Ο γλύπτης είναι σαφώς κάτι άλλο. Είναι γεγονός ότι όσοι ασχολούνται σήμερα με τη δουλειά που έκανα εγώ, λένε ότι είναι κεραμίστες. Αν κοίταζε όμως κάποιος την περιγραφή μας στα παλιά βιβλία, θα έβλεπε ότι μας έλεγαν κεραμοπλάστες. Ωστόσο, όλοι έχουν βγάλει πια από τη μέση τον «πλάστη» και έχουν μείνει με την ‘κεραμική’, ενώ είναι κεραμοπλάστες. Η λέξη ‘κεραμοπλάστης’ είναι αυτή που εγώ προτιμώ. Αυτό σημαίνει ‘potter’”, σημειώνει η Ελένη Βερναδάκη.
1095°C
Εκτός από τα κεραμικά έργα της στην έκθεση παρουσιάζεται και το έργο 1095°C, ένα βίντεο κινούμενων γραφικών σε δύο μέρη, του οποίου ο τίτλος αποτυπώνει την ακριβή θερμοκρασία στην οποία η Ελένη Βερναδάκη ψήνει τα κεραμικά της. Το πρώτο μέρος, με τίτλο 1095°C Out in Space (2016), δημιουργήθηκε στο πλαίσιο της παρουσίασης της μονογραφίας της. Σε αυτό, οι κεραμικές φόρμες αποσυνδέονται από την υλικότητα και τη λειτουργικότητά τους και επανεγγράφονται σε ένα φαντασιακό κοσμολογικό περιβάλλον: πιάτα μεταμορφώνονται σε πλανήτες, αιωρούμενες τσαγιέρες χάνονται στο διάστημα και γλυπτά-δορυφόροι ταξιδεύουν ανάμεσα σε διαστρική σκόνη από πήλινα θραύσματα.
Το δεύτερο μέρος, 1095°C Down to Earth (2025), δημιουργημένο ειδικά για την παρούσα έκθεση, επανεισάγει τα κεραμικά έργα σε ένα -χρονικά και γεωλογικά- ακαθόριστο γήινο πλαίσιο είτε αρχέγονο είτε μελλοντικό, απ’ το οποίο ο άνθρωπος απουσιάζει. Κεραμικά μετασχηματίζονται σε φανταστικά φυτικά είδη, δημιουργώντας τοπία αλλόκοτης βλάστησης, μέσα στην οποία κυριαρχεί ένας γιγάντιος, έρπων δράκος, ο οποίος ενεργοποιεί μυθολογικούς και οικολογικούς συμβολισμούς.
Εργαστήρια καταφύγια
Η Ελένη Βερναδάκη ξεκίνησε την πορεία της από ένα υπόγειο καταφύγιο στην οδό Σόλωνος στην Αθήνα. “Ξεκίνησα από ένα εργαστηριάκι, ένα υπογειάκι, στην οδό Σόλωνος. Είχε μια μικρή πόρτα που οδηγούσε στο καταφύγιο της πολυκατοικίας. Υπήρχε το καταφύγιο, γιατί τότε που σας λέω ήταν το 1960 και τα καταφύγια τα κρατούσαν ακόμα ως καταφύγια. Εγώ, βέβαια, το χρησιμοποίησα για να βάλω τον τροχό και τις λάσπες μου. Στον μπροστινό χώρο έβαζα αυτά που έφτιαχνα”.
Μετά τη Σόλωνος, μεταφέρθηκε σε ένα μεγαλύτερο εργαστήριο στην περιοχή του Ζωγράφου και από εκεί μεταφέρθηκε εκεί που υπάρχει μέχρι σήμερα στην Κάντζα, όπου πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της. Ο Τάκης Ζενέτος, από τους σημαντικότερους αρχιτέκτονες της χώρας, σχεδίασε και έφτιαξε για την Ελένη Βερναδάκη έναν μεγάλο χώρο ειδικά για τη χρήση εργαστηρίου κεραμικής που αξιοποιούσε σωστά το φως και τον αέρα. Η αρχιτεκτονική του χώρου επηρέασε την σκέψη και την δημιουργική πορεία της και αυτό είναι φανερό όπως λέει η ίδια στα έργα της μετά το 1974 που άρχισε πια να χρησιμοποιεί το εργαστήριο της.
Την επιμέλεια της έκθεσης έχει ο Βασίλης Ζηδιανάκης/ATOPOS cvc, ο συλλέκτης που έχει συνδέσει το όνομα του με τις πιο εντυπωσιακές εκθέσεις που έχει διοργανώσει στο ίδιο μουσείο. Εμείς οι άνθρωποι των μουσείων αναπολούμε τις εκθέσεις αυτές (Χράαατς!, RRRIPP!, ARRRGH! Monsters in fashion) που πρόσφεραν μια αξέχαστη εμπειρία επίσκεψης.
Τις ημέρες των γιορτών είναι μια καλή ευκαιρία να επισκεφθείς το μουσείο, τόσο για την έκθεση όσο και για τις πολλές δράσεις του.
Η έκθεση Ελένη Βερναδάκη “Πήλινα τοπία: Η τέχνη του καθημερινού” στο μουσείο Μπενάκη Ελληνικού Πολιτισμού Κουμπάρη 1, Κολωνάκι θα διαρκέσει έως τις 11 Ιανουαρίου 2026.
Φωτογραφίες, Μουσείο Μπενάκη
Κείμενο, Μίνα Καραγιάννη Μουσειολόγος – Επιμελήτρια / @museum.ephemera
