Με λιτή και απολύτως σαφή αρχιτεκτονική γλώσσα, οι Buerger Katsota προσεγγίζουν κάθε έργο τους ως διάλογο ανάμεσα στο κτίριο, τον τόπο και το τοπίο, ενσωματώνοντας στη μελέτη τους τη βιωσιμότητα και το περιβαλλοντικό αποτύπωμα.
Σε μια ιδιωτική συζήτηση πριν από χρόνια, ρώτησα μία επιτυχημένη αρχιτέκτονα σε ποιον θα ανέθετε τον σχεδιασμό του σπιτιού της εάν η ίδια δεν ήταν αρχιτέκτων και μου απάντησε: “Tο έχω σκεφτεί: εάν δεν είχα δικό μου γραφείο, το μοναδικό γραφείο που θα με ενδιάφερε να δουλέψω είναι οι Buerger Katsota Architects. Η δουλειά τους είναι φανταστική. Άρα σε αυτούς!” Είχα δει έργα τους, αλλά αυτό έγινε αφορμή να σταθώ και να παρατηρήσω λίγο πιο προσεκτικά τη δουλειά τους.
Μια συνάντηση με τους Buerger Katsota Architects
Για πρώτη φορά συνάντησα τους Buerger Katsota Architects πριν από τρία χρόνια, όταν βραβεύτηκαν για το “House E”, μία κατοικία 65 τ.μ. στην Αρτέμιδα. Όταν ανέβηκαν στο βήμα του Μουσείου Μπενάκη για να παρουσιάσουν το έργο τους, είδα δύο ανθρώπους απλούς, φιλικούς, άμεσους, με χιούμορ και χωρίς το τουπέ του σταρ αρχιτέκτονα που λανθασμένα περίμενα. Και με εντυπωσιακά καλά ελληνικά από τον Αυστριακό Stephan Buerger.
Τώρα η Δήμητρα Κατσώτα και ο Stephan Buerger, που το 2005 (πριν από 20 χρόνια) ίδρυσαν τους Buerger Katsota Architects, βρίσκονται απέναντί μου και θέλω να τους ρωτήσω για αυτά τα υπέροχα αέρινα σπίτια τους, αυτές τις ελαφριές, διάφανες κατασκευές, με τα εσωτερικά και τα εξωτερικά να μπερδεύονται υπέροχα και να αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους.
Πώς ξεκινάνε οι Buerger Katsota Architects ένα νέο έργο; Από τον τόπο ή από την ιδέα; Πάντα προσπαθούμε να βρούμε ένα “έδαφος” για τις προτάσεις μας, ξεκινώντας από τη μελέτη του τόπου, του κλίματος, των ιδιαίτερων συνθηκών και των σχέσεων του άμεσου περιβάλλοντος, του κοινωνικού πλαισίου, καθώς και του ίδιου του προγράμματος του έργου. Αφετηρία μπορεί να αποτελέσουν παρατηρήσεις, συγκεκριμένες επιθυμίες του πελάτη ή ιδιαίτερες αναφορές.
Για παράδειγμα, ένας Σλοβένος πελάτης επέμενε να υπάρξει μια αναφορά στην Ελλάδα, με αφορμή ένα πρόσφατο ταξίδι του, όπου είχε εντυπωσιαστεί από κόκκινους μαρμάρινους όγκους. Στον σχεδιασμό του νέου του διαμερίσματος στη Λιουμπλιάνα, καταλήξαμε να χρησιμοποιήσουμε κόκκινα θραύσματα μαρμάρου Ριτσώνας για τη δημιουργία custom πλακών δαπέδου terrazzo. Συχνά χρησιμοποιούμε την ιδέα του “ξένου”, που προέρχεται από την προσωπική μας εμπειρία, να παρατηρούμε τα πράγματα σαν να τα βλέπουμε για πρώτη φορά. Είναι ένα ιδιαίτερα χρήσιμο εργαλείο στη διαδικασία του σχεδιασμού.
Τι σημαίνει για τους Buerger Katsota Architects «αρχιτεκτονική χωρίς στιλ», όπως έχετε πει; Δεν υπάρχει πάντα μία κοινή ιδέα, παρούσα σε κάθε έργο σας;Στην αρχή κάθε έργου αφιερώνουμε αρκετό χρόνο προσπαθώντας να εντοπίσουμε τη “σωστή” προσέγγιση. Πάντα υπάρχει ένα σύνολο ιδεών και πιθανών απαντήσεων, από το οποίο ξεκινάμε. Αυτές στη συνέχεια εξελίσσονται και διαμορφώνονται ανάλογα με τις συνθήκες του κάθε έργου. Αν αυτή η διαδικασία θα οδηγήσει τελικά σε μια συνέχεια στην αρχιτεκτονική μας, δεν είμαστε βέβαιοι. Αυτό είναι κάτι που μπορούν να το κρίνουν οι άλλοι.
Στην περίπτωση της ιατρικής σχολής στο Ελληνικό επιλέξατε να διατηρήσετε τον φέροντα οργανισμό του κτιρίου της Ολυμπιακής. Γιατί; Πότε αξίζει να διατηρηθεί ένα κτίριο;Στη νέα Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Λευκωσίας στην Αθήνα αποφασίσαμε τη διατήρηση και ενίσχυση του αρχικού φέροντα οργανισμού για λόγους βιωσιμότητας. Στο συγκεκριμένο κτίριο, που κάποτε φιλοξενούσε τα γραφεία και το data center της Ολυμπιακής Αεροπορίας, ο σκελετός μπορούσε να υποστηρίξει το νέο πρόγραμμα χωρίς περιττές παρεμβάσεις.
Γενικότερα, όταν το υπάρχον κτίριο επιβιώνει αρμονικά με το τοπίο και είναι δυνατή η επανάχρησή του χωρίς ριζικές επεμβάσεις, που μπορεί να είναι πιο βλαβερές για το περιβάλλον, αξίζει να διατηρείται και να εξετάζεται η φιλοξενία νέων χώρων σε αυτό.
Η βιωσιμότητα είναι τρόπος σκέψης για τους Buerger Katsota Architects; Στην ομάδα μας, η μελέτη για το περιβαλλοντικό αποτύπωμα των κτιρίων που αναλαμβάνουμε δεν έρχεται στο τέλος της μελέτης, αλλά επιχειρούμε να ορίσουμε τη στρατηγική βιωσιμότητας από την αρχή, σε συνεργασία με την ομάδα συμβούλων και τον πελάτη. Συνήθως εξετάζουμε τη σχέση της νέας δομής με τον περιβάλλοντα δομημένο και άκτιστο χώρο, τη διαχείριση φυσικών πόρων, τον επαρκή φυσικό αερισμό και φωτισμό, το αποτύπωμα άνθρακα των υλικών που θα εφαρμοστούν, αλλά και την αξιοποίηση του grey water (ανακυκλωμένου νερού).
Όταν σχεδιάζουν οι Buerger Katsota Architects, ποιο είναι το στοιχείο στο οποίο δίνουν προτεραιότητα; Ο ρόλος της κίνησης μέσα στο κτίριο, οι ημιυπαίθριοι χώροι, οι αυλές; Αναζητούμε πάντα ένα σύστημα σχέσεων, τη συνέχεια των χώρων και των χρήσεων, τη σχέση ανάμεσα στο μέσα και το έξω, τον τόπο και το τοπίο του. Πρόσφατα, για το κτίριο γραφείων “Κ314” στη λεωφόρο Κηφισίας στην Αθήνα, μας απασχόλησε ιδιαίτερα η ιδέα ενός “παρατηρητηρίου της φύσης”. Από εκεί μπορεί κανείς να παρακολουθήσει τη διαρκή κίνηση της λεωφόρου, τα αυτοκίνητα, τα φώτα, τον θόρυβο, τις στιγμιαίες λάμψεις της Κηφισίας, σχεδόν σαν τη συνεχή ροή ενός ποταμού. Είναι ένας τρόπος να αντιστρέψουμε το προφανές και να δούμε το αστικό τοπίο με μια διαφορετική ματιά.
Πώς θεωρούν οι Buerger Katsota Architects ότι πρέπει να σχεδιάζεται ένας χώρος που να ενθαρρύνει τη συνάντηση και την αλληλεπίδραση;Στα εμπορικά έργα, όπως το κτίριο γραφείων “Κ314” στο Ψυχικό, που μόλις παραδόθηκε, συνδυάζουμε τον εσωτερικό σχεδιασμό με αυτόν του κελύφους για τη δημιουργία ενός σύγχρονου και παράλληλα προσιτού εργασιακού χώρου. Αξιοποιώντας την κλίμακα του κάθε γραφειακού χώρου προκύπτουν διαφορετικού τύπου worksettings, όπως ανοικτές ζώνες εργασίας, χώροι συναντήσεων, χώροι συγκέντρωσης και break-out areas που λειτουργούν ως χώροι συνάντησης. Παράλληλα, το φυσικό φως, η θέα και το πράσινο στο εσωτερικό προσελκύουν τους εργαζόμενους και ενθαρρύνουν μεγαλύτερη επικοινωνία σε έναν ευχάριστο χώρο εργασίας.
Ποια θεωρούν οι Buerger Katsota Architects τη μεγαλύτερη πρόκληση της αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα σήμερα; Αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα βλέπουμε δύο βασικές προκλήσεις για την αρχιτεκτονική και την κατασκευή γενικότερα. Στο αστικό πλαίσιο, αυτό έχει σαφώς να κάνει με την εξεύρεση των κατάλληλων εργαλείων για τη διαχείριση του υφιστάμενου κτιριακού αποθέματος με έξυπνο και καινοτόμο τρόπο.
Η Δήμητρα πραγματοποιεί στο Πανεπιστήμιο Πατρών την έρευνα σχεδιασμού “Retrieving Athens”, όπου μαζί με τους φοιτητές αρχιτεκτονικής στο τέταρτο έτος διερευνούν στρατηγικές επανάχρησης και μετασχηματισμού του υφιστάμενου αστικού ιστού της Αθήνας, με εστίαση σε δημόσια κτίρια και θεσμικές υποδομές. Η δεύτερη πρόκληση είναι ο υπερτουρισμός και ιδιαίτερα ο αντίκτυπος των αναπτύξεων φιλοξενίας σε αδόμητες περιοχές, σε διάφορες κλίμακες, από ιδιωτικές κατοικίες βραχυχρόνιας μίσθωσης έως μεγάλα ξενοδοχειακά συγκροτήματα σε όλη την Ελλάδα, όπου παρατηρεί κανείς ελάχιστο προβληματισμό και σχεδιασμό ως προς τις επιπτώσεις που έχουν σε ανέπαφους τόπους, τοπία, ακτογραμμές και οικοσυστήματα. Ορισμένες φορές αυτά τα έργα μοιάζουν με κυνικές, αυτοαναιρούμενες προσπάθειες.
Αισθάνεστε ότι με τη δουλειά σας ως Buerger Katsota Architects ανοίξατε έναν δρόμο στην Ελλάδα, ειδικά στο κομμάτι των εξοχικών κατοικιών, που εμπνέει σήμερα πολλούς αρχιτέκτονες, για να μην πω αντιγράφεται;Όχι, δεν θα βλέπαμε ποτέ τον εαυτό μας έτσι. Κάθε φορά που συμφωνούμε να ξεκινήσουμε ένα έργο, απλώς προσπαθούμε να κάνουμε το καλύτερο δυνατό, αυτό μόνο. Αν άλλοι βρίσκουν ενδιαφέρον στο αποτέλεσμα, αυτό φυσικά μας κάνει περήφανους, αλλά πιστεύουμε στην ανταλλαγή ιδεών και στον ουσιαστικό διάλογο, κάτι από το οποίο η ελληνική αρχιτεκτονική σκηνή θα μπορούσε να ωφεληθεί πολύ περισσότερο.
Είναι απρόσιτη η αρχιτεκτονική σας οικονομικά; Σε ποιον απευθύνεται; Κάθε έργο σχεδιάζεται ανάλογα με τις ανάγκες, τις δυνατότητες και τις προτεραιότητες του πελάτη. Η φιλοσοφία μας για μια σαφή και λιτή αλλά διαχρονική αρχιτεκτονική προσαρμόζεται στον τύπο του έργου και στο πλαίσιο (context) που μας παρουσιάζεται. Στην περίπτωση της πρωτοβουλίας ΠΧΑΘΗΝΑ παρουσιάσαμε προσιτές λύσεις για τον δημόσιο χώρο της πολύπαθης Αθήνας μέσω των παιδικών χαρών, ενώ και το “House E”, το σπίτι στην Αρτέμιδα που προαναφέρατε, υλοποιήθηκε με έναν συγκρατημένο προϋπολογισμό για τους ιδιοκτήτες του.
Μπορεί ένα κτίριο να επηρεάσει θετικά τον δημόσιο χώρο;Απολύτως. Τα κτίρια και οι υποδομές επηρεάζουν την ψυχολογία μας σε καθημερινή βάση, είτε κατά τη μετακίνηση από ένα σημείο στο άλλο, είτε κατά τη διαμονή μας σε ένα κτίριο. Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός επεκτείνεται από το εσωτερικό στην όψη, στους υπαίθριους χώρους και στη σχέση του κτιρίου με το δημόσιο περιβάλλον. Ακόμη και η οπτική επαφή με έναν κτιστό χώρο έχει επίδραση στο κοινό και στη δημόσια ζωή. Συνεπώς, η ευθύνη του αρχιτέκτονα έχει βάθος χωρικό και χρονικό.
Ποιος είναι ο ρόλος της αρχιτεκτονικής στην εξέλιξη της πόλης σύμφωνα με τους Buerger Katsota Architects;Και οι δυο μας πιστεύουμε πως η αρχιτεκτονική που παράγεται διαμορφώνει προφανώς την εικόνα αλλά και τον τρόπο επαφής με τον δημόσιο χώρο. Η κλίμακα του σχεδιασμού, η δημιουργία ή μη προσβάσιμου περιβάλλοντος σε κάθε κτίριο, η ανάπτυξη υποδομών και η σχέση κτιστού και άκτιστου χώρου ορίζουν τον ρυθμό και τη ζωτικότητα μιας πόλης. Κάθε περιοχή έχει τον χαρακτήρα της και, με σεβασμό στην ιστορία της, η αρχιτεκτονική εξελίσσει ή διαταράσσει την πορεία κάθε τμήματος της πόλης.
Πώς βλέπουν οι Buerger Katsota Architects το μέλλον της Αθήνας; Συναρπαστικό και πιθανότατα ακόμη Αγαπάτε περισσότερο την έρευνα ή τον σχεδιασμό και την κατασκευή; Στην αρχή κάθε έργου επενδύουμε σε έναν βαθμό έρευνας, όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως. Αυτή η διαδικασία αποκαλείται συνήθως “Design Research” ή Έρευνα Σχεδιασμού. Για εμάς, τα δύο αυτά είναι στενά συνδεδεμένα μεταξύ τους και όχι ξεχωριστές ασκήσεις.
Ποιο έργο σας θεωρείτε ως το πιο αντιπροσωπευτικό της φιλοσοφίας σας;Δύσκολο ερώτημα να απαντηθεί. Έχουμε αρκετά αγαπημένα έργα και ο καθένας μας πιθανόν θα επέλεγε διαφορετικό. Καθώς όλα είναι αποτέλεσμα συνεργασιών, τόσο εσωτερικά στο γραφείο όσο και με εξωτερικούς συμβούλους, πελάτες κ.λπ., και τις περισσότερες φορές εξελίσσονται σε βάθος χρόνου, τείνουν να συνδέονται με προσωπικές εμπειρίες, στιγμές και αναμνήσεις πέρα από το ίδιο το τελικό κτίριο. Οπότε, μάλλον είναι καλύτερα να το αφήσουμε αυτό στην κρίση των άλλων.
Ποιον αρχιτέκτονα θα επιλέγανε οι Buerger Katsota Architects να σχεδιάσει το δικό σας σπίτι και γιατί, αν δεν ήσασταν αρχιτέκτονες – εννοώ ποιον αρχιτέκτονα της παγκόσμιας σκηνής θαυμάζετε;Άλλη μία δύσκολη ερώτηση. Αν το δούμε μέσα από την προοπτική του χρόνου, θα είχε πραγματικά ενδιαφέρον να εφαρμόσουμε την ιδέα του «ξένου» σε ορισμένους από τους μεγάλους αρχιτέκτονες του παρελθόντος, όπως τον αναγεννησιακό αρχιτέκτονα Andrea Palladio, τον πολεοδόμο και ιδρυτή της Art Nouveau Otto Wagner ή τον μοντερνιστή Mies van der Rohe, και να τους φέρουμε στο σύγχρονο πλαίσιο, επανεξετάζοντας τη δική τους κληρονομιά, να σχεδιάσουν ένα έργο σήμερα.
Ίσως τότε να ανακαλύπταμε ριζοσπαστικές οπτικές πέρα από κάθε αρχιτεκτονικό ύφος. Θα ήταν συναρπαστικό να δούμε τι θα πρότειναν και πώς θα ανταποκρίνονταν στις σημερινές προκλήσεις. Άλλωστε, όλοι εργαζόμαστε μέσα σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό και χρονικό πλαίσιο. Διαφορετικά, αν επιμένετε, θα αναθέταμε τον σχεδιασμό σε έναν αρχιτέκτονα της επόμενης γενιάς.
Περισότερες πληροφορίες εδώ κι εδώ
Φωτογραφίες: Yiorgis Yerolymbos, Julia Klimi
Το άρθρο της Κατερίνας Ασημακοπούλου δημοσιεύεται στο περιοδικό MAISON & DECORATION.
