Το MoMus Μουσείο Άλεξ Μυλωνά στην Αθήνα παρουσιάζει την πρώτη έκθεση που είναι αφιερωμένη στην Niki de Saint Phalle (1930-2002), τη Γαλλο-αμερικανίδα ζωγράφο, γλύπτρια, κινηματογραφίστρια και εικονογράφο βιβλίων τέχνης. Πρόκειται για μια αυτοδίδακτη καλλιτέχνιδα η οποία αναγνωρίζεται ευρέως ως μία από τις σημαντικότερες γυναίκες στη μεταπολεμική τέχνη του 20ού αιώνα.
Ο σχεδιασμός παίρνει ως αφετηρία τα εμβληματικά έργα της που ανήκουν στη συλλογή του MOMus-Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη χάρη στη δωρεά του οραματιστή Αλέξανδρου Ιόλα και της ίδιας. Στην έκθεση γίνεται η προσπάθεια αναπλαισίωσης του καλλιτεχνικού σύμπαντός της και ανάδειξης των παράλληλων όψεών του.
Niki de Saint Phalle: Πορεία προς την ελευθερία
“Από τις σκοποβολές στην ελευθερία” είναι ο τίτλος της έκθεσης και δείχνει την εικαστική διαδρομή και το σύνολο της δουλειάς της. Αν θέλουμε να κάνουμε ένα χρονολόγιο για το έργο της θα πούμε ότι στις αρχές της δεκαετίας του 1960 η Niki de Saint Phalle δημιούργησε τα Tirs, έργα όπου η ίδια ή άλλοι άνθρωποι πυροβολούσαν επιφάνειες καλυμμένες με σακιά χρωμάτων, παράγοντας τυχαία, δυναμικά χρωματισμένα μοτίβα. Ήταν μια μορφή τέχνης που σφράγισε την πρώιμη καριέρα της.
Από το 1964 και μετά, έγινε διεθνώς γνωστή για τις Nanas, αυτές τις μεγάλες πολύχρωμες, αφηρημένες γυναικείες μορφές, γεμάτες κίνηση, χαρά και υπερβολική γυναικεία ενέργεια. Το όνομα Nana ήταν γαλλικός όρος της εποχής για το “κορίτσι” ή την “κοπέλα”, όχι απαραίτητα προσβλητικός, αλλά με μια ανάλαφρη, καθημερινή χροιά. Επνεύστηκε τις Nanas από μία εγκυμονούσα φίλη της, μια φιγούρα που την ενέπνευσε να απεικονίσει την ενέργεια, τη γονιμότητα και τη χαρά της γυναικείας ύπαρξης και συγχρόνως να φτιάξει σύμβολα ελευθερίας, θηλυκότητας και κριτικής στις πατριαρχικές νόρμες της τέχνης και της κοινωνίας.
Αν σκεφτούμε ότι σήμερα μιλάμε για body positivity, fat acceptance, non-normative bodies, η Niki de Saint Phalle άνοιξε αυτήν τη συζήτηση τη δεκαετία του ´70 και μάλιστα σε δημόσιους χώρους, όχι σε κλειστά ασφαλή μουσεία. Η εικαστικός μίλησε για τη βία, το τραύμα, το φύλο, την εξουσία, έβαλε το σώμα της, την ψυχολογία της και την εμπειρία της μέσα στο έργο της.
Τέχνη σε δημόσια θέα
Πόσες φορές σήμερα μιλάμε για: τέχνη στον δημόσιο χώρο, ποιος “δικαιούται” να βλέπει τέχνη αν η τέχνη πρέπει να είναι ελιτίστικη. Η Saint Phalle έβαλε: τεράστια πολύχρωμα χαρούμενα γυναικεία σώματα σε πλατείες, ποτάμια, πάρκα. Σε ανάγκαζε να την δεις. Αυτό σήμερα θεωρείται σχεδόν αυτονόητο. Τότε ήταν σκάνδαλο. Αν το δούμε με σημερινά μάτια: είναι immersive εμπειρία που συνδυάζει τέχνη, αρχιτεκτονική, συμβολισμό και μοιάζει με αυτό που ονομάζουμε experiential art.
Το έργο της δεν είναι σημερινό, το σήμερα μοιάζει με το έργο της. Η πιο φιλόδοξη και εμβληματική της δημιουργία είναι ο Tarot Garden (Giardino dei Tarocchi), ένας μεγαλεπήβολος υπαίθριος κήπος με γλυπτές μορφές εμπνευσμένες από τα 22 μεγάλα Αρκάνα Ταρώ στην Τοσκάνη. Η Niki de Saint Phalle γέννησε την ιδέα αυτή μετά από επίσκεψη της στο Park Güell του Gaudí στη Βαρκελώνη. Η κατασκευή του κράτησε είκοσι χρόνια (1978-1998).
Όταν το προσωπικό γίνεται σκοπίμως δημόσιο
Η Niki de Saint Phalle είχε πολύ δύσκολη παιδική ηλικία. Τα τραύματα που είχε την επηρέασαν βαθιά και “μεταφέρθηκαν” στην τέχνη της ως θέματα απελευθέρωσης και αντίστασης. Το έργο της είναι βαθιά προσωπικό, γεννημένο από τραύμα, θυμό και ανάγκη απελευθέρωσης.
Η ίδια υπήρξε μια προδρομική φεμινιστική μορφή, όχι επειδή ακολούθησε συστηματικά κάποιο θεωρητικό φεμινιστικό ρεύμα, αλλά επειδή μετέτρεψε την προσωπική γυναικεία εμπειρία σε δημόσια, ορατή και πολιτική τέχνη και μέσω του έργου της προώθησε την έννοια της γυναικείας αυτονομίας κι αισιοδοξίας στην τέχνη. Παράλληλα, συμμετείχε σε θέματα υγείας και κοινωνικής ευαισθητοποίησης – όπως με έργα για την ενημέρωση σχετικά με το AIDS.
Οι Nanas
Οι Nanas είναι μια σειρά από μεγάλες, ζωηρές, πολύχρωμες γυναικείες μορφές αντί για μικρές, στερεοτυπικές ή “ήσυχες” γυναικείες μορφές, οι Nanas είναι μεγαλόσωμες, ηλιόλουστες, χαμογελαστές ή σε κίνηση λες και χορεύουν. Αυτή η υπερβολή στο μέγεθος και το χρώμα ήταν ρητή πρόθεση της Saint Phalle να μετατρέψει τις γυναίκες σε ενσάρκωση δύναμης και ζωτικότητας. Οι Nanas δεν είναι απλώς φιγούρες, αλλά αντιπροσωπεύουν τη χαρά της ζωής, την απελευθέρωση από κοινωνικές νόρμες και μια εναλλακτική εικόνα της θηλυκότητας που απορρίπτει την πατροπαράδοτη ιδέα της «λεπτής, ήσυχης γυναίκας».
Μια από τις πιο φημισμένες Nanas είναι η Hon En Katedral που παρουσιάστηκε το 1966 στο Moderna Museet στη Στοκχόλμη. Ήταν μια μνημειώδης εγκατάσταση και είχε τη μορφή μιας γιγαντιαίας ξαπλωμένης γυναικείας φιγούρας, μέσα στην οποία οι επισκέπτες μπορούσαν να εισέλθουν, λειτουργώντας σαν ένας “καθεδρικός ναός”-χώρος εμπειρίας και έκθεσης. Ήταν μια ευθεία πρόκληση στις παραδοσιακές μορφές τέχνης και του χώρου του σώματος.
Η επίσκεψη στο μουσείο
Η έκθεση στο Μουσείο Άλεξ Μυλωνά πλαισιώνεται από ξεναγήσεις για το κοινό, και δράσεις και προγράμματα για όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες. Η σύγχρονη συζήτηση γύρω από το φύλο χαρακτηρίζεται από πολυπλοκότητα και έντονες κοινωνικές αλλαγές. Ενώ παραδοσιακά το φύλο συνδεόταν κυρίως με βιολογικά χαρακτηριστικά, σήμερα αναγνωρίζεται επίσης ως κοινωνική και προσωπική ταυτότητα. Οι διαφορετικές προσεγγίσεις αντανακλούν επιστημονικές, πολιτισμικές και πολιτικές οπτικές, γεγονός που καθιστά τον διάλογο συχνά ευαίσθητο αλλά και αναγκαίο. Το μουσείο μπορεί και οφείλει να λειτουργεί ως χώρος προσεκτικού και τεκμηριωμένου διαλόγου γύρω από κοινωνικά θέματα όπως το φύλο, παρουσιάζοντας πολλαπλές οπτικές μέσα από την τέχνη και ενθαρρύνοντας τον στοχασμό με σεβασμό και πολυφωνία.
Η έκθεση “Από τις σκοποβολές στην ελευθερία” στο MoMus Μουσείο Άλεξ Μυλωνά θα διαρκέσει έως τις 24 Μαΐου 2026.
Φωτογραφίες, MoMus Museums
Κείμενο, Μίνα Καραγιάννη Μουσειολόγος – Επιμελήτρια / @museum.ephemera
