Η έκθεση φωτογραφιών του Νίκου Μάρκου με τίτλο “Γκάζι 1982-1984” στη γκαλερί CAN είναι μια βαθιά ανθρώπινη μελέτη ενός κόσμου που δεν υπάρχει πια. Σημαντικός Έλληνας φωτογράφος, με πορεία από τη δεκαετία του 1980 έως σήμερα, ο Νίκος Μάρκου γεννήθηκε το 1959 στην Αθήνα, σπούδασε Μαθηματικά και εξελίχθηκε στη τέχνη της φωτογραφίας μέσα από πρακτική και συνεργασίες σε ελληνικά στούντιο.
Το έργο του Μάρκου έχει ανθρωποκεντρική ματιά με ρεαλισμό και έκδηλη κοινωνική ευαισθησία. Στις πολύ δυνατές σειρές του είναι το σύνολο εικόνων από το εργοστάσιο του φωταερίου στην Αθήνα γνωστό ως Γκάζι (1982–1984) και η σειρά από φωτογραφίες κατοίκων στο Πέραμα και την Πετρούπολη την ίδια εποχή. Οι λήψεις του πάγωναν τον χρόνο των ανθρώπων και τις συνθήκες ζωής τους.
Ο Νίκος Μάρκου και η σειρά Γκάζι
Ο Νίκος Μάρκου μπαίνει για πρώτη φορά επίσημα στον χώρο του εργοστασίου του φωταερίου το 1982, έπειτα από επανειλημμένες –αρχικά άκαρπες– προσπάθειες να εξασφαλίσει άδεια φωτογράφισης, και συνέχισε να επιστρέφει εκεί για περίπου δύο χρόνια, ολοκληρώνοντας σταδιακά το έργο του. Ο Νίκος Μάρκου επιλέγει να φωτογραφίζει κυρίως χειμωνιάτικες, συννεφιασμένες μέρες, ώστε το φως να μην “καίει” την εικόνα πέφτοντας σκληρά πάνω στις επιφάνειες. Μέσα από αυτή την επιλογή συγκροτεί ήδη τη γλώσσα που θα αναπτύξει τις επόμενες τέσσερις δεκαετίες: μια συνειδητή χρήση του φωτός και της σκιάς ως δομικών στοιχείων της φόρμας.
Τα chiaroscuro του παραμένουν μαλακά, επιτρέποντας στη λεπτομέρεια να αναδύεται μέσα στον καπνό, την πίσσα, τη σκόνη, τη θερμότητα και τη μαυρίλα από το κάρβουνο που καλύπτει τα πάντα, ενώ ο χώρος μοιάζει να λειτουργεί εκτός χρόνου, ένας χώρος όπου όλα είναι, τόσο φωτογραφικά όσο και στην πράξη, ασπρόμαυρα.
“Περνώντας την κεντρική πύλη του εργοστασίου το 1982, μεταφέρθηκα στο 1857 όταν ο Γάλλος François Théophile Feraldi αναλαμβάνει το έργο του φωτισμού της Αθήνας με φωταέριο. Από τότε μέχρι σήμερα σηματοδοτεί και ‘βαφτίζει’ μια ολόκληρη περιοχή στην πόλη, το Γκάζι. Οι εργασιακές συνθήκες δεν είχαν αλλάξει για εκατόν είκοσι πέντε χρόνια” όπως σημειώνει ο ίδιος ο Νίκος Μάρκου. Είναι χαρακτηριστικό, ότι για κάθε 15 λεπτά δουλειάς οι εργάτες έπρεπε να κάνουν μία παύση 20 λεπτών ως ένδειξη της ακραίας σωματικής καταπόνησης που απαιτούσε η εργασία αυτή.
Οι εικόνες του είναι ποιητικές. Στο κέντρο του ενδιαφέροντός του παραμένουν τα πρόσωπα που συγκροτούν αυτόν τον κόσμο, η διαρκής εναλλαγή ανάμεσα στον μόχθο και την ανάπαυλα, αυτό το αδιάκοπο δίπτυχο και το διαρκές πέρασμα από τη μία κατάσταση στην άλλη.
Η έκθεση ακολουθεί αυτήν τη σκέψη και στον δεξιό τοίχο της γκαλερί παρουσιάζεται μια αυστηρή αλληλουχία από 13 ασπρόμαυρες εικόνες, η οποία αντανακλά αυτήν τη διαρκή εναλλαγή. Εικόνες σκληρής εργασίας, οι ενδιάμεσες παύσεις όπου οι εργάτες κάθονται να ξεκουραστούν, στέκονται και καπνίζουν, ποζάρουν στον φωτογραφικό φακό.
Το σύμπαν των λουτρών
Κι ενώ το εργοστάσιο συγκροτείται ως ένα σχεδόν μονοχρωματικό πεδίο, που εξαλείφει κάθε χρωματική διαφοροποίηση, στα λουτρά του εργοστασίου ο Νίκος Μάρκου αποκαλύπτει, σε αντίστιξη, ένα άλλο σύμπαν. Όταν κάποια στιγμή ξεγλιστρά στα ντους, η παρουσία του δεν προκαλεί καμία αντίδραση οι εργάτες τον έχουν πλέον συνηθίσει να κινείται ανάμεσά τους με την κάμερά του. Σε κάθε του επίσκεψη τυπώνει τις φωτογραφίες που τράβηξε την προηγουμένη και τους τις μοιράζει, κι εκείνοι τις δέχονται με χαρά ως εικόνες της δουλειάς τους, ως ένα “δώρο” που δεν ήταν δεδομένο. Έτσι, η παρουσία του ενσωματώνεται πλήρως στην καθημερινότητά τους, επιτρέποντάς του να καταγράψει έναν κατεξοχήν ιδιωτικό και μέχρι τότε αθέατο χώρο, σε στιγμιότυπα απολύτως φυσικά και καθόλου σκηνοθετημένα.
“Αυτό έγινε μετά από έξι μήνες” θυμάται ο Νίκος Μάρκου. “Υπήρχε ένας χώρος όπου άφηναν τα πολιτικά τους ρούχα όταν άλλαζαν και φορούσαν τις φόρμες της δουλειάς. Τα ανεβάζανε ψηλά με συρματόσχοινα όπως έκαναν παλιά στα καθαριστήρια. Κάποια στιγμή βρέθηκα εκεί, παρατήρησα μια ξύλινη πόρτα και ρώτησα τον υπεύθυνο πού οδηγούσε. Μου είπε ότι εκεί ήταν τα μπάνια. Ρώτησα αν μπορούσα να μπω, και μου είπε ‘μπες’. Μπήκα, ήταν 5-6 που έκαναν μπάνιο, γελούσαν, έκαναν πλάκες μεταξύ τους, δεν έδωσαν σημασία που με είδαν, μετά από τόσον καιρό εκεί μέσα με ήξεραν. Δεν θα έλεγα ότι ήταν μόνο κουρασμένα σώματα, ανάμεσά τους υπήρχαν και νέοι, σκληραγωγημένοι.
Τα χωρίσματα [των ντους] ήταν μάρμαρα, τα οποία με την υγρασία και τις σκουριές από τους σωλήνες είχαν πάρει απίστευτες πατίνες, ενώ υπήρχε και ένας φεγγίτης από τον οποίο έμπαινε φως γιατί ο ηλεκτρικός φωτισμός ήταν ισχνός. […] Τα μπάνια ήταν το μόνο κομμάτι του χώρου που είχε χρώμα, όλο το υπόλοιπο ήταν ασπρόμαυρο. Από εκεί μου δημιουργήθηκε το ενδιαφέρον για το χρώμα, γι’ αυτό έκανα τα μπάνια έγχρωμα”.
Η σειρά “Γκάζι (1982–1984)” που δημιούργησε ο Νίκος Μάρκος θεωρείται από τα πιο σημαντικά έργα της ελληνικής φωτογραφίας του τέλους του 20ού αιώνα όχι μόνο ως καλλιτεχνική δουλειά αλλά και ως ιστορικό ντοκουμέντο. Το έργο δημιουργείται σε μια περίοδο που το εργοστάσιο φωταερίου στο Γκάζι, ένας σκληρός βιομηχανικός κόσμος, βρίσκεται σε παρακμή (έκλεισε οριστικά το 1984) αλλά αποτελεί ακόμα ενεργό χώρο εργασίας. Αυτό δίνει στη σειρά χαρακτήρα «τελευταίας μαρτυρίας» μιας εποχής που εξαφανίζεται.
Ο Νίκος Μάρκου στη ρεαλιστική του απεικόνιση δεν ωραιοποιεί, προσφέρει ασπρόμαυρη εικόνα με έντονες αντιθέσεις στη σκιά και το φως. Βρωμιά, σκόνη και καπνός δεν καθαρίζονται. Δημιουργεί μια σχεδόν απτή υλικότητα. Είναι σε άμεση σχέση με το θέμα του, δεν στέκεται “απέξω”, είναι σε άμεση σχέση με τους ανθρώπους που φωτογραφίζει, οι λήψεις είναι σχετικά σε μικρή απόσταση και υπάρχει εμπιστοσύνη μεταξύ φωτογράφου και υποκειμένου. Αυτό δίνει μια αίσθηση συμμετοχής και όχι παρατήρησης.
Βιομηχανικά στοιχεία (σωλήνες, καμίνια, μέταλλο) ενώνονται με το ανθρώπινο σώμα το οποίο ενσωματώνεται στο περιβάλλον. Συχνά οι μορφές “χάνονται” μέσα στο εργοστάσιο. Είναι υπαρκτή η εξάρτηση του ανθρώπου από τη βιομηχανία και ίσως και η απορρόφηση του από αυτήν. Η στάση του δεν είναι καταγγελτική είναι μάλλον στοχαστική.
Τα σημάδια του χρόνου είναι έντονα στη δουλειά του. Αν προσέξουμε καλύτερα τις φωτογραφίες παρά την σκληρότητα των εικόνων θα δούμε την ήσυχη αξιοπρέπεια της εργασίας και θα παρατηρήσουμε ότι οι εργάτες δεν παρουσιάζονται ως θύματα. Δούλευαν με πολύ σκληρές συνθήκες αλλά είχαν επίγνωση και αυτό φαίνεται στα πρόσωπα τους, δεν υπάρχει δράμα στη στάση τους. Ο Νίκος Μάρκος με τη δουλειά αυτή αναδεικνύει το ιστορικό αρχείο της εργατικής Αθήνας, εντάσσεται στη διεθνή παράδοση της κοινωνικής φωτογραφίας και θεωρείται από τις πιο συνεκτικές ελληνικές φωτογραφικές σειρές της εποχής.
Σήμερα που η περιοχή είναι χώρος πολιτισμού και διασκέδασης υπάρχει μια έντονη αντίστιξη. Οι εικόνες θυμίζουν τι υπήρχε πριν στο ίδιο σημείο και αν το επεκτείνουμε δημιουργούν και ερωτήματα για την αστική μεταμόρφωση.
Η έκθεση “Γκάζι 1982-1984” στην γκαλερί CAN θα διαρκέσει έως 9 Μαΐου.
Χαλκοκονδύλη 19, 10432, Αθήνα, τηλ. 210.523.5529, [email protected]
Φωτογραφίες, γκαλερί CAN
Κείμενο, Μίνα Καραγιάννη Μουσειολόγος – Επιμελήτρια / @museum.ephemera
